स्क्लेरोथेरपी: मूळव्याधावरील इंजेक्शन उपचार (Sclerotherapy)

मूळव्याध (Piles/Haemorrhoids) हा आजार आज अत्यंत सामान्य झाला आहे. बहुतेक रुग्णांना शस्त्रक्रियेची भीती वाटत असल्याने ते उपचार टाळतात आणि त्रास सहन करत राहतात. परंतु मूळव्याधाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांमध्ये एक अत्यंत सोपा, वेदनारहित आणि प्रभावी उपचार उपलब्ध आहे — स्क्लेरोथेरपी (Sclerotherapy). या पद्धतीत शस्त्रक्रिया न करता, केवळ एका विशेष इंजेक्शनद्वारे मूळव्याधावर उपचार केला जातो.

स्क्लेरोथेरपी म्हणजे काय? (What is Sclerotherapy?)

स्क्लेरोथेरपी (Sclerotherapy) ही एक ओपीडी प्रक्रिया (OPD Procedure) आहे ज्यामध्ये मूळव्याधाच्या मोडामध्ये (Internal Haemorrhoidal pile mass) एक विशेष औषध इंजेक्शनद्वारे थेट सोडले जाते. हे औषध रक्तवाहिन्यांच्या आतील भागाला (Vascular endothelium) उत्तेजित करते, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात आणि हळूहळू मूळव्याधाचा मोड सुकतो व गळून पडतो. यामुळे रक्तस्त्राव थांबतो आणि सूज कमी होते.

कोणाला स्क्लेरोथेरपी उपयुक्त आहे?

स्क्लेरोथेरपी प्रामुख्याने पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्याच्या मूळव्याधासाठी (Grade I and Grade II Internal Haemorrhoids) सर्वात प्रभावी मानली जाते.

कोणत्या परिस्थितीत उपयुक्त?

• मूळव्याधातून वारंवार रक्तस्त्राव होत असेल (Bleeding Piles)
• मोड लहान आणि आतील बाजूने (Internal) असेल
• रुग्ण वृद्ध असेल किंवा शस्त्रक्रियेसाठी अयोग्य असेल
• मधुमेह किंवा हृदयविकार असल्याने शस्त्रक्रियेचा धोका जास्त असेल
• रुग्णाला लवकरात लवकर कामावर परत यायचे असेल

कोणते औषध वापरले जाते?

आधुनिक प्रोक्टोलॉजीमध्ये फिनॉल इन ऑइल (Phenol in Almond Oil — 5%) हे सर्वात जास्त प्रमाणात वापरले जाणारे स्क्लेरोजिंग एजंट आहे. आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून काही केंद्रे क्षार-आधारित (Kshar-based) द्रव्ये वापरतात जी मोडाच्या रक्तवाहिन्यांवर तत्सम क्रिया करतात. डॉक्टर रुग्णाची तपासणी करून योग्य औषध आणि प्रमाण ठरवतात.

उपचार प्रक्रिया कशी असते?

प्रक्रियेपूर्वी

रुग्णाला साधारणपणे एनिमा (Enema) किंवा रेचक औषध दिले जाऊ शकते जेणेकरून आतडे स्वच्छ राहतील. कोणत्याही विशेष उपवासाची किंवा रुग्णालयात दाखल होण्याची गरज नाही.

प्रक्रिया

• रुग्णाला अँनोस्कोप (Proctoscope/Anoscope) घालून मूळव्याधाचा मोड स्पष्ट दिसतो.
• मोडाच्या पायथ्याशी (Base of the pile mass) — जिथे संवेदना नसतात तिथे — इंजेक्शन दिले जाते.
• भूलीची आवश्यकता नाही — इंजेक्शन अशा ठिकाणी दिले जाते जिथे वेदना जाणवत नाहीत.
• संपूर्ण प्रक्रिया ५ ते १५ मिनिटांत पूर्ण होते.
• रुग्ण लगेच घरी जाऊ शकतो.

सत्रांची संख्या (Number of Sessions)

एका सत्रात सहसा एक ते तीन मोडांवर उपचार केला जातो. आजाराच्या तीव्रतेनुसार २ ते ४ सत्रे लागू शकतात. प्रत्येक सत्रांमध्ये ४ ते ६ आठवड्यांचे अंतर असते.

स्क्लेरोथेरपीचे फायदे

• शस्त्रक्रिया नाही: कोणताही कट किंवा टाके नाहीत.
• भूल नाही: स्थानिक किंवा सामान्य भूलीची गरज नाही.
• जलद प्रक्रिया: १५ मिनिटांत उपचार पूर्ण.
• त्याच दिवशी घरी: रुग्णालयात थांबण्याची गरज नाही.
• कामावर लवकर परत: दुसऱ्या दिवसापासून हलके काम शक्य.
• कमी खर्चिक: इतर प्रक्रियांपेक्षा किफायतशीर.
• वृद्ध आणि आजारी रुग्णांसाठी सुरक्षित पर्याय.

स्क्लेरोथेरपी कधी उपयुक्त नाही?

• तिसऱ्या आणि चौथ्या टप्प्याची मूळव्याध (Grade III–IV): यामध्ये मोड बाहेर आलेला असतो, त्यावर स्क्लेरोथेरपी पुरेशी ठरत नाही.
• बाह्य मूळव्याध (External Haemorrhoids): गुदद्वाराच्या बाहेरील मोडांवर या पद्धतीचा उपयोग होत नाही.
• मूळव्याधासोबत गुंतागुंत असेल तर: जसे भगंदर, तीव्र संसर्ग किंवा गुदाशयाचे इतर आजार असल्यास इतर उपचार पद्धती अधिक योग्य ठरतात.
• रक्त पातळ करणारी औषधे (Blood Thinners) घेणारे रुग्ण: डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच पुढे जावे.

उपचारानंतरची काळजी

स्क्लेरोथेरपीनंतर काही रुग्णांना थोडीशी जड भावना किंवा सौम्य अस्वस्थता जाणवू शकते, जी एक ते दोन दिवसांत कमी होते. सिट्झ बाथ (Sitz Bath) — दिवसातून एक ते दोन वेळा कोमट पाण्यात बसणे — आराम देते. आहारात फायबर वाढवावे — गव्हाचे पदार्थ, भाज्या, फळे आणि कडधान्ये यांचा समावेश करावा. भरपूर पाणी प्यावे. तळलेले, मसालेदार पदार्थ आणि मद्यपान टाळावे. बद्धकोष्ठता होणार नाही याची काळजी घेणे अत्यावश्यक आहे कारण जोर देऊन शौचास बसल्याने मूळव्याध पुन्हा होण्याची शक्यता असते.

[!IMPORTANT] महत्त्वाची वैद्यकीय सूचना (Medical Disclaimer):

• तपासणीनंतर उपचार योजना ठरवली जाते.
• रुग्णानुसार उपचार बदलू शकतात.
• योग्य निदानासाठी डॉक्टरांची प्रत्यक्ष तपासणी आवश्यक आहे.
• ही माहिती सामान्य आरोग्य मार्गदर्शनासाठी आहे.